MUHAMMED ÞAMÝL GENÇOSMANOÐLU

-YENÝ- SOSYAL MEDYA FÂSIKTIR

• admin
• 02 Ocak 2026
• Yazar
• 279 Görüntüleme

SOSYAL MEDYA FÂSIKTIR

Dijital Çaðýn Ýmtihaný: Sosyal Medyada Mümin Duruþu

Kýzýlderili kitabesinde der ki; “Yalan tohumdur. Bire kýrk verir. Verdiði kýrkýn her biri bir tohumdur ki o da bire kýrk verir.”

Son yýllarda yapýlan bir bilimsel çalýþmaya göre yalanýn yayýlma hýzý, gerçek haberin yayýlma hýzýndan altý kat daha fazlaymýþ. Bu araþtýrma Science dergisinde yayýnlanmýþ. Öyle yanlýþ bilgiler yayýlýyor ki hangi birine cevap vereceðimizi þaþýrýyoruz. Baþkalarýnýn yanlýþlarýný düzeltmekten kendi doðrularýmýzý anlatmaya zaman kalmýyor. Tabiri caizse þeytan taþlamaktan Kâbe’yi tavaf etmeye fýrsat bulamýyoruz.

Yalanýn en çok yayýldýðý yer internet medyasý, özellikle de sosyal medya. O kadar kontrolsüz bir alan ki elinizi telefona bir götürmeye görün, artýk kontrol sizden çýkýyor. Bu mecralar kiþiye özel algoritmalar üretiyor. Ev hanýmýsýnýz mesela, sürekli yemek tarifleri geliyor önünüze. Üniversite öðrencisisiniz, sürekli dil kursu reklamlarý, kafe vs. yerlerin reklamý geliyor. Ziraat mühendisisiniz diyelim, hep önünüze tarýmla ilgili gübreler, ilaçlar, tarým alet ve makine reklamlarý ya da o iþle uðraþanlarýn gönderileri geliyor.

Telefon rehberinizde kim varsa onlarla arkadaþ olmayý öneriyor size, ya da onlardan biri sizi arkadaþ olarak ekliyor veya takip ediyor.

Birisiyle bir konuyu görüþüyorsunuz telefonda, hemen sosyal medyada onunla ilgili içerik ya da reklam pat diye önünüze düþüyor.

“Bugün ne yesek ki?” diyorsunuz yanýndakine ya da telefondakine, hemen sosyal medyada bununla ilgili içerikler akýyor. Telefonda konuþtuðumuzdan nasýl haberi oluyor bu mecralarýn? Yanýmda oturan kiþiyle muhabbetimi nasýl biliyor bu sosyal medya?

Artýk bu dinlemenin de ötesinde düþüncelerimizi de okuyor bu mecralar. Geçenlerde ayakkabý almayý düþündüm. Ondan sonra hangi sosyal medya ortamýna girdiysem karþýma reklam, teklif vs. sürekli ayakkabý içeriði olan gönderiler önüme çýkmaya baþladý. Yahu ne oluyoruz?

Bir kuþatýlmýþlýk halindeyiz. Elimizde ne kadar elektronik alet varsa hepsini atýp dað baþýna mý kaçalým? Bu da mümkün deðil, yani gerçekçi deðil her þeyden önce.

Ne yapacaðýz, sosyal medyaya teslim mi olacaðýz? Bile bile, göz göre göre esareti mi kabul edeceðiz?

Uzun zamandýr sosyal medyadan gelen bilgiler konusunda çevremi uyarýyorum; yazýlar yazýyor, “Aman ha dikkat edin” diye ikazlarda bulunuyorum. Çünkü buradan gelen bilgilerin önemli bir kýsmý gerçekten sýkýntýlý. Medyadan ve internetten elde ettiðimiz her bilgi mutlaka bir filtreden geçirilmeli; karþýmýza çýkan her þeyi olduðu gibi kabul etmemeliyiz. Özellikle sosyal medya bu konuda çok daha problemli. Zira sosyal medyadaki içerikler çoðu zaman “haber” deðildir; haberden ziyade algý oluþturma peþindedir. Elbette bütün içerikler böyle deðildir; ancak genel tablo maalesef bu yöndedir.

Sosyal medyadaki bilgilerin saðlýksýzlýðýný anlatmak için tam bir tanýmlama bulamýyordum ki imdadýma Diyanet Ýþleri eski Baþkaný Mehmet Görmez’in ifadesi yetiþti. Hocanýn sosyal medya için yaptýðý tanýmlama gerçekten yerli yerindeydi: “Sosyal medya fasýktýr.”

Peki, fâsýk ne demektir?

Ýslâm Ansiklopedisi fâsýk kelimesini þöyle tanýmlar:

Sözlükte “hurma ve benzeri þeyler için kabuðunu yýrtýp çýkmak; belirli bir sýnýrý aþmak” anlamýna gelen fýsk veya füsûk kökünden türeyen fâsýk, mezheplere göre farklý þekillerde tarif edilmekle birlikte terim olarak “haktan sapan, Allah’ýn emirlerine itaatten ayrýlan âsi mümin veya kâfir” anlamýna gelir.

Ýslâm âlimleri Kur’an ayetlerinden hareketle fýskýn, “inkâr etmek, þirk dýþýndaki günahlarý iþlemek, yalan söylemek, sövmek, lakap takmak, Hz. Peygamber’in emrine muhalefet etmek” gibi mânalara geldiðini belirtmiþlerdir.

Fâsýk; Allah’ýn emirlerini tanýmayan, sýnýrlarý aþan, günah iþleyen, fesat çýkaran, kötülük yapan kimse demektir.

Fâsýk, bile bile günah iþleyen kiþidir. Yukarýdaki tariflerden anlaþýldýðý üzere yalan söylemek de fýskýn özelliklerindendir.

 

“Ey inananlar! Herhangi bir kimse, özellikle de kötü huylara sahip biri size önemli bir haber getirirse, bu habere göre hareket etmeden önce, onun doðruluk derecesini iyice araþtýrýn; yoksa bilmeyerek bir toplumun hakkýný çiðnersiniz de, yaptýðýnýza piþman olur ve uzun süre vicdan azabýna mahkûm olursunuz!” (Hucurat 6 - Yediveren yay. meali)

Arapçadan Türkçeye transkript yapmayý hiç sevmem, tasvip etmem. Arapça bir kelimeyi Türkçeye transkript etmek doðru deðil her þeyden önce. Harf farklýlýklarý var, telaffuz farklýlýklarý var. Türkçeye transkript ettiðinde Arapça o ifadeyi söylemiþ olmuyorsun aslýnda. Tabi konu bu deðil. Ama ben bu sefer ayette fâsýk kelimesini gösterme adýna bunu yaptým.

“Yâ eyyuhâ-lleżîne âmenû in câekum fâsikun binebe-in fetebeyyenû en tusîbû kavmen bicehâletin fetusbihû ‘alâ mâ fe’altum nâdimîn(e)!” (Hucurat 6)

Burada da görüyoruz ki fasîkun yani fâsýklar size haber getirdiðinde hemen inanmayýn. Bu mümin olan birini baðlar. Bu ifadenin bizi ilgilendiren kýsmý þu: Bu bir emirdir. Allah Kur’an’da “þunu yapýn, bunu yapmayýn” diyor deðil mi? Biz de Müslüman olarak o emir ve yasaklara uymak zorundayýz.

Hâlýk-ý lem yezel, Kur’an-ý Kerim’de Maide 36. ayette bunu bize çok net olarak söylüyor: “Allah ve dolayýsýyla, O’nun emirlerini sizlere ulaþtýran Elçisi herhangi bir konuda kesin ve baðlayýcý bir hüküm vermiþse, artýk inanan bir erkek ve kadýnýn, kendi görüþüne dayanarak aksi yönde bir tercihte bulunmasý kesinlikle söz konusu olamaz! Þunu iyi bilin ki, her kim kendisinde böyle bir hak görerek Allah’a ve Elçisine baþkaldýracak olursa, muhakkak apaçýk bir sapýklýða düþmüþ demektir!” (Yediveren yay.)

 Medyadan ya da internetten önümüze düþen her bilgi, mutlaka bir filtreden geçirilmelidir. Kayýtsýz þartsýz kabul edilebilecek bilgi neredeyse kalmadý. Özellikle sosyal medya, bu konuda en sorunlu mecra. Çünkü orada dolaþan þey çoðu zaman haber deðil; habermiþ gibi sunulan algýdýr. Manipülasyon, yönlendirme, duygu istismarý… Sosyal medyanýn büyük kýsmý bunlarla örülü. Elbette istisnalar vardýr ama genel manzara budur.

Bugün sosyal medyaya baktýðýmýzda; yalan haberin, çarpýtmanýn, algý üretmenin ve manipülasyonun en yoðun olduðu mecra olarak görüyoruz. Hakikatin üstünü örten, gerçeði kendi lehine evirip çeviren bir mecra… Ýþte bu yüzden “Sosyal medya fasýktýr” sözü, sadece bir benzetme deðil; tam yerine oturan, isabetli bir teþhistir.

Hakikat karþýsýnda sorumluluk duyan herkesin, bu teþhisi aklýnýn bir köþesinde tutmasý gerekiyor.